(netto) - Ilse en Kristof wonen sinds 2002 samen. Ze zijn niet van plan te trouwen, maar leven toch volgens de filosofie ‘wat van mij is, is ook van jou’. Dat uit zich in het dagelijkse leven, maar ook in de wijze waarop ze hun financiën regelen. Ze hebben bewust geen afzonderlijk spaargeld, maar zijn van alle zicht-, spaar, termijn- en effectenrekeningen beiden titularis. In totaal gaat het over een bedrag van 230.000 euro. Dat Ilse en Kristof al hun roerend vermogen ‘in onverdeeldheid’ aanhouden, zoals dat heet in het jargon, is met het oog op hun successieplanning een voordeel. Tenminste, als ze zelf verstandig te werk gaan en een ‘beding van aanwas’ gebruiken in plaats van een testament.

Gelijke kans op overleven

Een beding van aanwas wordt beschouwd als een kanscontract. Een gelijke kans van overleven is nodig om van een kanscontract te kunnen spreken. Leeftijdsverhoudingen worden dan ook het best opgevangen door eigendomsverhoudingen aan te passen.

Het beding van aanwas is een techniek die vooral bekend is als ongehuwde koppels samen een woning kopen. Door dat beding zal het deel van de partner die als eerst sterft, op dat moment aangroeien (aanwassen) bij het deel van de langstlevende.  Maar de laatste jaren heeft dit beding bij de aankoop van een gezinswoning door niet gehuwde partners wat van zijn aantrek verloren. Dat komt omdat het fiscaal een dure techniek is. Er zullen in dat geval registratierechten betaald moeten worden. Die bedragen 10 procent (of 5%) in het Vlaams Gewest. Maar sinds 2007 hoeven er in bepaalde gevallen geen successierechten meer betaald te worden op de gezinswoning.

Geen fiscale afstraffing

Die fiscale afstraffing, waardoor een beding van aanwas voor onroerende goederen een dure optie is, geldt niet voor roerende goederen. Roerende goederen zijn voor hun overdracht niet onderworpen aan registratierechten. Als Ilse sterft, zal Kristof dus geen registratie- of successierechten moeten betalen op die 115.000 euro (230.000 euro/2) die aanwast bij zijn deel van de spaarpot. Hebben ze elkaar daarentegen begunstigd via  een testament, dan zou Kristof successierechten moeten betalen op die 115.000 euro.

Pas op voor herkwalificatie

Bovendien kunnen Kristof en Ilse in een testament niet alles doen wat ze willen. Ze moeten steeds binnen bepaalde grenzen blijven, zodat de erfrechten van de wettelijk beschermde erfgenamen niet worden aangetast.  Overschrijden ze die grenzen, dan kunnen de wettelijk beschermde erfgenamen zich daartegen verzetten. Dat geldt in principe niet voor een beding van aanwas. Omwille van het kanselement in een beding van aanwas, wordt dat als onaantastbaar beschouwd. Wettelijk beschermde erfgenamen kunnen zich er dus niet tegen verzetten. Zo luidt alvast de theorie.

In de praktijk blijken samenwoners niet op beide oren te kunnen slapen. Als de wettelijke erfgenamen zich benadeeld voelen, dan kunnen zij trachten het beding van aanwas te laten herkwalificeren als een schenking. Hoe dat zal aflopen is nooit met zekerheid te voorspellen. De wet somt geen criteria op die vervuld moeten zijn om een herkwalificatie in te roepen of die een herkwalificatie met zekerheid uitsluiten.  

Dit risico is nog groter als gehuwden opteren voor zo’n beding. Ook al kunnen daarbij enkele fundamentele bedenkingen worden gemaakt, toch vermoedt de fiscus dat als gehuwden een beding van aanwas gebruiken, dat het gaat om een schenking. De fiscale administratie zal die clausule dan ook herkwalificeren als een schenking, waardoor er successierechten verschuldigd zijn. De gehuwden mogen wel het tegenbewijs leveren.

Maximale fiscale besparing

Voor roerende goederen is een beding van aanwas voor samenwoners een bijzonder nuttige techniek. Het leidt tot een maximale fiscale besparing. Het biedt ook meer vrijheid dan een testament, al is het risico op herkwalificatie nooit volledig uit te sluiten.